Transformatör Bakımı

Elektrik şebekesinde bulunan transformatörlerin belirli aralıklarda bakımı yapılmazsa transformatör arıza yapabilir. Özellikle günümüzde elektriksiz kalmak çok zor bir durum. Bir şebekede yer alan transformatör arızalandığı takdirde istenilen bölgeye enerji ulaştırılamayabilir. Günümüz bağlaşımlı sisteminde bir trafonun arızalanması durumunda yine de bölgeye enerji gönderebilecek durumda olsak bile her bölgede trafo bulunmaktadır ve bunların bakımları düzenli olarak yapılmalıdır. Özellikle santrallerde ve şalt tesislerinde bulunan transformatörlerin bakımının yapılması daha da önemlidir. Büyük güçler altında çalışan bu transformatörlerin arızalanma riski daha yüksek olduğundan bakımı sık sık yapılmakla birlikte tedbirler elden bırakılmamalıdır.

Transformatör bakımı yapacak kişilerin öncelikle alanlarında uzman kişiler olması gerekir. Transformatör bakımı yaparken transformatörün giriş çıkış bağlantılarının temizlenmesi ve sıkılması gerekir. Transformatör içindeki yağın test edilmesi veya ettirilmesi trafo bakımındaki en önemli noktalardan birisidir. Analiz sonucu yağın transformatör için uygun olup olmadığı kontrol edilir. Elektrik şebekelerinde yağlı tip transformatörler kullanılır. Yani transformatörün soğutması yağ ile sağlanır. İzolasyon yağları kullanıldıkları ortamda ısıyı ileterek soğumayı sağlar. Transformatör içindeki kâğıt, karton, presband gibi malzemeler izolasyonu korur, ark söndürücü görevi yapar ve iyi bir dielektrik özelliği sağlar. Trafo yağı farklı bir yağ türü olup belirli testlerinin yapılması gerekir.

Transformatörlerin ayrıca bakımları yapılırken topraklama bağlantıları temizlenerek sıkılmalı ve yayılma dirençleri ile ölçülmelidir ve dış boyaları da gözden geçirilmeli ve aşınmış yerlerinin tekrardan boyanması gerekir.

Transformatörlerin bakımını yaparken dışındaki yağ kaçakları gözden geçirilmelidir. Akan ve sızan yağ kaçakları giderilmeli ve eksik yağların ilave işlemi uzman ekip tarafından yapılmalıdır.

Transformatörlerin önemli parçaları olan; diferansiyel koruma rölesi, bulcholz rölesi, ısı kontrol rölesi, ters akım rölesi, toprak kaçağı koruma rölesi, sargı kısa devresi koruma rölesi, aşırı akım koruma rölesi ve daha birçok koruma rölelerinin normal çalışıp çalışmadığı kontrol edilmeli ayrıca transformatörü koruyan bu rölelerin akım değerleri ve kesme süreleri yine kontrol edilerek transformatörü tam olarak istenilen seviyede koruyup koruyamayacağına bakılmalıdır.

 Transformatörlerin bakımlarının belirli aralıklarda ve istenilen ölçüde yapılmaması trafoların arızalanmasına, yanmasına ve hatta patlamasına sebep olabilir.

Elektrik enerjisini eğer farklı bölgelere veya uzak yerlere iletmek istiyorsak o zaman bu enerjiye yüksek gerilim uygulamak gerekir çünkü düşük gerilimle iletim gerçekleştirirsek uygulayacağımız akım çok yüksek değer alır bu da kablo kesitinin artmasına yani çok ciddi maliyet artışına sebep olacak demektir ama biz gerilimi yükselterek bu işi yaparsak elektrik iletim hatlarından geçen akım o kadar az olur bu da iletimde işimizi kolaylaştıracak bir yöntemdir.Bu yöntemi gerçekleştirmek için de transformatör diğer adı ile trafo kullanmalıyız.

 

Sargı Direnç Ölçümü

Güç transformatörlerinde sargı dirençlerinin ölçülmesi kolay değildir, çünkü özellikle alçak gerilim sargısında direnç küçük ya da çok küçük, buna karşılık istenen ölçme doğruluğu büyüktür.

Ek yük kayıpları, sargı sıcaklığı, verim hesaplamaları ve daha az önemli olarak eşdeğer devre için belirli bir sıcaklıktaki sargı dirençlerinin kesinlikle bilinmesi ve ölçülmesi gerekir. Ölçme soğuk durumda, yani çevre sıcaklığında yapılır ve sargılar daima bir akümülatörden sağlanan doğru akımla bir seri direnç üzerinden beslenir. Sıcaklık termometre ile kolayca ölçülür. Direnç ölçülmesi kolay değildir, çünkü büyük transformatörlerin özellikle alt gerilim sargısında direnç çok küçük, buna karşılık istenen ölçme doğruluğu büyüktür. Örneğin 60,3 MVA’lık Keban ana güç transformatörünün 19,5°C’de ölçülen sargı dirençleri RAG = 3,9936 Ω ve RYG = 0,9697 Ω dur. Pratikte başlıca iki ölçme yöntemi uygulanır:

  1. Gerilim akım yöntemi,
  2. Köprü yöntemi.

 

Küçük dirençler ölçülürken iki önlem önemlidir:

  1. Ölçmede kullanılan temas yüzeyleri temiz ve parlak olmalıdır. Temas dirençleri temas yüzeylerinin temizliğine ve temas basıncına bağlıdır. Cıvatalı bağlantı yerleri varsa, somunlar iyice sıkılmalıdır.
  2. Küçük dirençlerde dört uç ilkesi kesinlikle uygulanmalıdır. Bu ilkeye göre sargı iki akım ucu ile beslenir öteki ayrı gerilim ucu akım uçlarının iç tarafında direnç uçlarına değdirilir ve böylece akım geçiş yerlerindeki gerilim düşümleri ölçülen gerilime sokulmamış olur.

 

Kullanım Amacına Göre Transformatör

  1. Düşürücü Tip Transformatör
  2. Yükseltici Tip Transformatör
  3. Ölçü Transformatörleri
  4. Yalıtım Transformatörleri
  5. Oto Transformatör

 

1- Düşürücü Tip Transformatör: En yaygın kullanılan transformatör tipidir. Bu tip transformatörlere alçaltıcı tip transformatörler de denir. İlk sargıya uygulanan alternatif gerilimden daha küçük bir alternatif gerilim ikincil sargıdan alınıyorsa bu tip transformatörlere düşürücü tip transformatör denir. Düşürücü tip transformatörler evlerimizdeki gece lambalarında, şarjlı süpürgelerde, cep telefonlarının şarj aletlerinde vb. cihazlarda kullanılır.

 

2- Yükseltici Tip Transformatör : Birincil sargısına uygulanan alternatif gerilimden daha fazla bir alternatif gerilim ikincil sargıdan alınıyorsa bu tip transformatörlere yükseltici tip transformatör denir. Televizyonlarda ve enerji nakil hatlarındaki yüksek gerilim bu tip transformatörler ile oluşturulur.

 

3- Ölçü Transformatörleri: Alternatif akımda yüksek gerilimlerin ve büyük akımların ölçü aletleri ile ölçülmesi zordur. Bu nedenle yüksek gerilim ve büyük akımların ölçülmesi için ölçü transformatörleri kullanılır. Ölçü transformatörleri yardımı ile yüksek gerilimler ve büyük akımlar, transformatörün ikincil sargısında ölçü aletlerinin ölçebileceği değerlere düşürülür. Ölçü transformatörleri, ölçmelerin güvenli bir biçimde, kolay ve doğru bir şekilde yapılmasını sağlar. İki ayrı özellikte ölçü transformatörü vardır.

Bunlar; akım transformatörleri ve gerilim transformatörleridir.

 

4- Yalıtım Transformatörleri: Yalıtım trafolarında amaç gerilim dönüşümü değildir. Bu transformatörlerin kullanım amacı iki devreyi elektriksel olarak birbirinden yalıtmaktır. Bu tip transformatörlerde birincil sargısına uygulanan gerilim ikincilden aynı şiddette alınır.

 

5- Oto Transformatör: Birincil sargısının bir kısmı veya tamamının ikincil sargı olarak da kullanıldığı ve aynı manyetik alanın etkisinde kalan tip transformatörlerdir. Normal transformatörlerde birincil ve ikincil olmak üzere iki ayrı sargı bulunur. Oto transformatörlerde ise tek bir sargı bulunur. Birincil ve ikincil sargı görevini yaparlar. Sargı sayısı bire düşürüldüğünde kaçak direnç azalmıştır. Oto transformatörlerinde çok sayıda dışarıya uç çıkartılarak değişik değerlerde gerilim elde edilir. Bu bakımdan oto transformatörleri potansiyometre gibi de kullanılır.